Δαλιδά Τέλλου, φοιτήτρια τμήματος Νομικής ΑΠΘ
Εισαγωγή
Ένα µεγάλο µέρος της σύγχρονης οικονοµικής και κοινωνικής ιστορίας αποτελεί η Ολυµπιακή Αεροπορία, η πρώτη µεγάλη αεροπορική εταιρεία µε πρωτοπορία τόσο στην τεχνολογία, όσο και στην επιχειρηµατικότητα, η οποία συνέδεσε τις ελληνικές πόλεις µε τις πέντε ηπείρους. Κατάφερε να ενισχύσει τις διεθνείς αεροπορικές διασυνδέσεις της Ελλάδας µε το εξωτερικό, τόσο για την ανάπτυξη του τουρισµού, όσο και για τη διατήρηση των δεσµών µε τη Διασπορά, ενώ παράλληλα συνέβαλλε στη γρήγορη συγκοινωνία εντός της ελληνικής επικράτειας.
Από το «κουφάρι» της Τ.Α.Ε. στη γέννηση της Ολυµπιακής
Στην Ελλάδα του 1950, έχοντας βιώσει την εµπειρία ενός εµφυλίου πολέµου, η οικονοµική ανάπτυξη αποτελούσε πριν από οτιδήποτε άλλο πολιτική αναγκαιότητα, καθώς όλοι σχεδόν οι οικονοµικοί δείκτες είχαν επιστρέψει στο προπολεµικό τους επίπεδο. Στα τέλη της δεκαετίας του ’50 µία από τις αλλαγές στο µοντέλο οικονοµικής ανάπτυξης της χώρας αποτέλεσε η παροχή κινήτρων σε ιδιώτες για επενδύσεις. Παράλληλα υποστηρίχθηκαν σηµαντικά έργα υποδοµών, εγχώριων και ξένων επενδύσεων, που οδήγησαν την ελληνική οικονοµία σε έναν ραγδαίο µετασχηµατισµό. Από την επικρατούσα κατάσταση δεν ξέφυγε και η µοναδική ελληνική αεροπορική εταιρεία «ΕΘΝΙΚΑΙ ΑΕΡΟΠΟΡΙΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΙ – Τ.Α.Ε.», η οποία συγκροτήθηκε το 1951 κατόπιν συγχώνευσης µε τις Τ.Α.Ε. (Τεχνικές Αεροπορικές Εκµεταλλεύσεις), ΕΛΛ.Α.Σ. (Ελληνικαί Αεροπορικαί Συγκοινωνίαι) και Α.Μ.Ε. (Αεροπορικαί Μεταφοραί Ελλάδος) καθώς πλέον βρισκόταν υπό το καθεστώς εκκαθάρισης. Μολονότι το 1955 η εταιρεία βγαίνει σε πλειστηριασµό µε το ποσό των 60 εκατοµµυρίων δραχµών, κατακυρώνεται στο δηµόσιο λόγω ανυπαρξίας ενδιαφεροµένων. Ωστόσο η κατάσταση επιδεινώνεται: η παρατεταµένη µισθολογική εκκρεµότητα του προσωπικού, η έλλειψη ανταλλακτικών για τη συντήρηση των αεροσκαφών, καθώς και η δυσµενής κρατική φορολογική πολιτική απέναντι στην εταιρεία δυσχέραιναν ολοένα και περισσότερο τις συγκυρίες. Δίχως να έχει άλλη επιλογή το ελληνικό κράτος επέµεινε στις προσπάθειες πώλησης της Τ.Α.Ε. προκηρύσσοντας διεθνή διαγωνισµό για την παραχώρηση του αποκλειστικού προνοµίου εκµετάλλευσης των ελληνικών αεροµεταφορών. Πράγµατι στις αρχές του 1956 ο τότε πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Καραµανλής κάλεσε τους µεγαλοεφοπλιστές Αριστοτέλη Ωνάση και Σταύρο Νιάρχο να επενδύσουν στους τοµείς των αεροµεταφορών και των ναυπηγείων.
Ο Ωνάσης εξαγοράζοντας την χρεοκοπηµένη Τ.Α.Ε. από το ελληνικό κράτος αποφασίζει να επενδύσει στις αεροπορικές συγκοινωνίες. Έτσι στις 30 Ιουλίου 1956 υπογράφει µε τον τότε υπουργό συγκοινωνιών Γεώργιο Ράλλη τη συµφωνία, η οποία επικυρώθηκε από το ΣτΕ µε το υπ’ αριθµόν 3560, ΦΕΚ Α 222 νοµοθετικό διάταγµα στις 6 Οκτωβρίου του ίδιου έτους, αποκτώντας το µοναδικό προνόµιο εκµετάλλευσης των αεροπορικών συγκοινωνιών της χώρας σχετικά µε τη µεταφορά επιβατών, φορτίου και ταχυδροµείου. Επιπροσθέτως η φορολογία θα ήταν στο 2,5% επί των ακαθάριστων εσόδων ενώ το ποσό που θα εξοικονοµούσε το κράτος από τη λειτουργία της προηγούµενης κρατικής εταιρείας ανερχόταν στις 120 εκατοµµύρια δραχµές. Από την Τ.Α.Ε. ανέλαβε το σύνολο του πτητικού υλικού, των εγκαταστάσεων, τον εξοπλισµό, τα 14 αεροσκάφη, ενώ διατήρησε και το προσωπικό των 865 ατόµων. Αξίζει να σηµειωθεί ότι ο Ωνάσης ήταν ο δεύτερος ιδιοκτήτης αεροπορικής εταιρείας παγκοσµίως, µε πρώτο τον Howard Hughes, ιδιοκτήτη της TWA (Trans World Airlines), ενώ φηµολογείται πως ύστερα από συνάντησή τους ο Ωνάσης αποφάσισε να … πετάξει. Ένα χρόνο αργότερα η εταιρεία µετονοµάστηκε σε «Ολυµπιακή Αεροπορία» κι έµελλε να αφήσει το ανεξίτηλο σηµάδι της στους αιθέρες.
Η πρώτη περίοδος
Ήταν 6 Απριλίου του 1957 όταν από το αεροδρόµιο του Ελληνικού απογειώθηκε µια Ντακότα (DC-3) µε 28 επιβάτες και προορισµό τη Θεσσαλονίκη: η πρώτη πτήση της Ολυµπιακής ήταν γεγονός. Κυβερνήτης του αεροσκάφους ήταν ο Παύλος Ιωαννίδης, στενός συνεργάτης του Ωνάση, ο οποίος διετέλεσε αρχιεκπαιδευτής, διευθυντής πτητικής εκµετάλλευσης, ενώ αργότερα ανήλθε στα υψηλότερα κλιµάκια της εταιρείας φτάνοντας στη θέση του γενικού διευθυντή. Όπως δήλωσε ο ίδιος χρόνια αργότερα «Άνοιγε µια νέα σελίδα για τις αεροπορικές συγκοινωνίες της Ελλάδος, λαµβάνοντας υπόψιν την προσωπικότητα, το επιχειρηµατικό δαιµόνιο, τη διορατικότητα και την οικονοµική δυνατότητα του Αριστοτέλη Ωνάση». Την ίδια χρονιά προστέθηκαν στα δροµολόγια της εταιρείας τρία δροµολόγια εκτός της ελληνικής επικράτειας: Λονδίνο, Παρίσι και Ρώµη, ενώ ένα χρόνο αργότερα εγκαινιάστηκαν οι γραµµές προς Ζυρίχη, Φρανκφούρτη και Τελ Αβίβ. Το αρχικό λογότυπο της Ολυµπιακής που περιελάµβανε έναν αετό σε σχήµα έλικα και τους πέντε δακτυλίους µε την ονοµασία OLYMPIC, σύντοµα αντικαταστάθηκε το 1959 από τους πέντε κύκλους των Ολυµπιακών αγώνων, βάζοντας την εταιρεία στο στόχαστρο της Διεθνούς Ολυµπιακής Επιτροπής. Ωστόσο ο Ωνάσης µε χαρακτηριστική ευκολία προσέθεσε έναν ακόµα κύκλο, συµβολίζοντας έτσι τις πέντε ηπείρους µε τους πέντε κύκλους, ενώ ο έκτος κύκλος συµβόλιζε την Ελλάδα.
Πρώτο µέληµα της εταιρείας αποτελούσε η πρόσληψη και η εκπαίδευση του απαιτούµενου προσωπικού, καθώς και η ναύλωση αεροσκαφών DC- 6B από τη γαλλική αεροπορική εταιρεία U.A.T. (Union Aeromaritime de Transport), ενώ η παραγγελία τριών DC-6B από το εργοστάσιο του Douglas των Ηνωµένων Πολιτειών βρισκόταν σε εξέλιξη. Ο απολογισµός της χρονιάς του 1957 αποτελούνταν από τη µεταφορά συνολικά 244.000 επιβατών, ενώ το προσωπικό της εταιρείας ανερχόταν σε 931 υπαλλήλους. Τα δυο επόµενα χρόνια ακολούθησαν µε την αγορά τεσσάρων Jet Comet 4B, ενώ σε συνεργασία µε την British European Airways προχώρησε στην εκπαίδευση τόσο του ιπτάµενου, όσο και του τεχνικού προσωπικού της Ο.Α. Η εκπαίδευση του προσωπικού στα Comet 4B ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 1960 στο εκπαιδευτικό κέντρο της British Airways στο Λονδίνο, ενώ η παράδοση τεσσάρων αεροσκαφών τύπου Comet 4B, προκειµένου να αντικαταστήσουν τα DC-6B στα δροµολόγια του εξωτερικού, ολοκληρώθηκε το 1961. Πλέον ο στόχος του µεγάλου επιχειρηµατία ήταν, όπως πέτυχε µε τον εµπορικό του στόλο, να διασχίσει τις πέντε ηπείρους.
Σύνδεση με τις πέντε ηπείρους
Για την αντιµετώπιση των υψηλών απαιτήσεων της στις υπερατλαντικές πτήσεις, η εταιρεία από το 1962 προχώρησε στην πρόσληψη και την εκπαίδευση προσωπικού. Τα γραφεία πώλησης εισιτηρίων στις µεγαλύτερες πόλεις των Ηνωµένων Πολιτειών αυξήθηκαν σε 19 το 1965, ενώ τον Σεπτέµβριο της ίδιας χρονιάς ξεκίνησε η εκπαίδευση του ιπτάµενου προσωπικού για την επάνδρωση των Boeing-707 στο εκπαιδευτικό κέντρο της TWA στο Κάνσας City. Την επόµενη χρονιά παραλήφθηκαν τα δύο πρώτα B-707, ενώ την 1η Ιουνίου εγκαινιάστηκε η γραµµή που συνέδεσε το αεροδρόµιου του Ελληνικού µε το JFK της Νέας Υόρκης. Έπειτα, την 1η Νοεµβρίου του 1968 προστέθηκαν τα δροµολόγια προς Ναϊρόµπι και Γιοχάνεσµπουργκ και ένα χρόνο αργότερα την 1η Απριλίου προστέθηκε το Σικάγο και η Μόντρεαλ. Τέλος στις 3 Μαρτίου του 1972 στα δροµολόγια προστέθηκε και η Αυστραλία µέσω Μπανγκόκ και Σιγκαπούρης. Ο Έλληνας κροίσος είδε το όραµά του να πραγµατοποιείται: τα ελληνικά φτερά κατακτούν τις πέντε ηπείρους κερδίζοντας την εκτίµηση και το σεβασµό των ανταγωνιστών. Το επιτυχές εγχείρηµα της Ολυµπιακής γέµισε όλους τους Έλληνες ικανοποίηση και περηφάνεια. Δεν αποτελεί παράλειψη να αναφέρουµε ότι ο στόλος της Ολυµπιακής αποτελούνταν από 30 αεροσκάφη: δύο Β-747, επτά Β-720, έξι Β-727 και ΥΣ-11Α µε χωρητικότητα 4.406 θέσεις συνολικά. Το 1973 µετέφερε στο σύνολο 2.997.001 επιβάτες, ενώ παράλληλα το προσωπικό ανερχόταν σε 8.023 υπαλλήλους.
Ατμόσφαιρα Πολυτέλειας και υψηλής ραπτικής
Οι πτήσεις της εταιρείας ξεχώριζαν για την πολυτέλεια, ενώ η προσοχή στις λεπτοµέρειες και η φροντίδα για κάθε επιβάτη συνδύαζαν το ελληνικό στοιχείο της φιλοξενίας µε το µοντέρνο πνεύµα. Από τη µουσική που ακουγόταν στην επιβίβαση, ως την επιλογή κρασιών κι εδεσµάτων έφερναν τη σφραγίδα της αισθητικής του Ωνάση, ενώ φηµολογείται ότι στην πρώτη θέση οι επιβάτες έτρωγαν µε επίχρυσα µαχαιροπίρουνα. Η επιλογή της ενδυµασίας των ιπτάµενων συνοδών δεν ήταν εξαίρεση από την φινέτσα της υψηλής ραπτικής: το 1957 ο Ωνάσης ανέθεσε στον Ελληνογάλλο σχεδιαστή Γιάννη Ντεσσέ, ο οποίος είχε ντύσει τις πλουσιότερες κυρίες της εποχής, την σχεδίαση της στολής. Έπειτα το 1966 την επιµέλεια αναλαµβάνει η Coco Channel, ενώ το 1969 ο Pierre Cardin ξεχώρισε φέρνοντας γεωµετρικά σχέδια κι απλές στολές µε µια µοντέρνα τεχνοτροπία και φουτουριστικά χαρακτηριστικά της δεκαετίας του ’60, δεν είναι υπερβολή να ειπωθεί πως η τελευταία αποτέλεσε την ωραιότερη στολή αεροπορικής εταιρείας.
Το τέλος της Ολυμπιακής του Ωνάση
Η αρχή του τέλους της Ολυµπιακής ξεκίνησε στις 22 Ιανουαρίου του 1973 µε το θάνατο του γιου του Αριστοτέλη Ωνάση, Αλέξανδρο σε αεροπορικό δυστύχηµα. Επιπροσθέτως η αύξηση της τιµής των καυσίµων µε την πετρελαϊκή κρίση και η αδυναµία συνεννόησης µε την κυβέρνηση, οδήγησε τον Έλληνα κροίσο στην καταγγελία σύµβασης εκµετάλλευσης των ελληνικών αεροπορικών συγκοινωνιών, ενώ ένα χρόνο αργότερα, στις 15 Μαρτίου του 1975 αφήνει την τελευταία του πνοή στο αµερικανικό νοσοκοµείο των Παρισίων. Οι διαπραγµατεύσεις µε το κράτος συνεχίστηκαν και η εταιρεία µεταβιβάστηκε στις 4 Αυγούστου του 1975 στο ελληνικό δηµόσιο.
Είναι δύσκολο να αποτιµηθεί σε λίγες λέξεις το τιτάνιο έργο του Έλληνα κροίσου: κατόρθωσε να δώσει στην ελληνική αεροπορία τη δυνατότητα να διευρύνει τους ορίζοντές της «κατακτώντας» τις πέντε ηπείρους. Ακολουθώντας το τρίπτυχο ασφάλεια-άνεση-κόστος, έδωσε µια κοσµοπολίτικη πνοή, συνδυάζοντας την ελληνική φιλοξενία µε τα µοντέρνα στοιχεία, δίνοντας µεγάλη ώθηση στον τουρισµό, την κατεξοχήν «βιοµηχανία» της Ελλάδας. Η εταιρεία απέκτησε διεθνής φήµη, πράγµα που αποτυπώθηκε στην ταινία «Για τα µάτια σου µόνο» όταν ο Τζέιµς Μποντ κάλεσε την Μις Μίνι Πένι να κλείσει εισιτήριο για Μαδρίτη µε την Ολυµπιακή. Η περίοδος Ωνάση µε χαρακτηριστικό της γνώρισµα την πολυτέλεια, ανέδειξε την αεροπορία ως κλάδο στρατηγικής σηµασίας για τη χώρα, παίζοντας καταλυτικό ρόλο στην οικονοµία.
Βιβλιογραφία
• Το Ελληνικο: ιστορική διαδροµή από την προϊστορία ως σήµερα https://theellinikon.com.gr/wp-content/uploads/2022/11/Ellinikon-greek.pdf
• Το καµάρι των αιθέρων: Η άνοδος και η πτώση της Ολυµπιακής Αεροπορίας, Εφηµερίδα Μακεδονία https://www.emakedonia.gr/to-kamari-ton-aitheron-i-anodos-kai-i-ptosi-tis-olympiakis-aeroporias-vinteo-fot-638349
• Σαν σήµερα, η πρώτη πτήση της Ολυµπιακής: Αφιέρωµα από το αρχείο µας, Περιοδικό Πτήση https://flight.com.gr/olympic-airways-anniversary/
• Νοµοθετικό διάταγµα µεταβίβασης Τ.Α.Ε. στον Ωνάση http://yme.gov.gr/nomos/nomothetika_diatagmata/nd4262fek18712121962.htm
• Ολυµπιακή Αεροπορία: 67 χρόνια µετά από την πρώτη πτήση ― Η µάχη Ωνάση – Νιάρχου για την απόκτησή της, ΕΡΤ https://www.ertnews.gr/eidiseis/mono-sto-ertgr/olympiaki-67-xronia-apo-tin-proti-ptisi-i-etaireia/
• Οι στολές της Ολυµπιακής Αεροπορίας https://polkeoa.gr/%ce%bc%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%b5%ce%af%ce%bf-%ce%b1%ce%b5%cf%81%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1%cf%82/%ce%bf%ce%b9-%cf%83%cf%84%ce%bf%ce%bb%ce%ad%cf%82-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%bf%ce%bb%cf%85%ce%bc%cf%80%ce%b9%ce%b1%ce%ba%ce%ae%cf%82-%ce%b1%ce%b5%cf%81%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1%cf%82/
•Κώστας Κωστής, Τα κακοµαθηµένα παιδιά της ιστορίας: Η διαµόρφωση του νεοελληνικού κράτους 18ος-20ος αιώνας, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2020
