Το στενό του Ορμούζ και η παγκόσμια αγορά πετρελαίου: Ανθεκτικότητα ή Ευθραυστότητα;

Εύα Χατζίδου, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια τμήματος Διοίκησης & Οργάνωσης Επιχειρήσεων ΠΑ.ΜΑΚ 

Εισαγωγή

Το στενό του Ορμούζ (Strait of Hormuz) αποτελεί μια κρίσιμη και στρατηγικής σημασίας θαλάσσια δίοδο, η οποία αναγνωρίζεται ως ένα από τα πιο σημαντικά “σημεία συμφόρησης” της διεθνούς ενεργειακής αλυσίδας παγκοσμίως. Η γεωγραφική του θέση, συνδέει τον περσικό κόλπο με τον κόλπο του Ομάν, και κατ’επέκταση με τον Ινδικό ωκεανό, καθιστώντας το πέρασμα αναντικατάστατο για τη μεταφορά υδρογονανθράκων. Σύμφωναμε πρόσφατα στοιχεία, πάνω από το 20% της παγκόσμιας θαλάσσιας διακίνησης αργού πετρελαίου και συναφών προϊόντων, διέρχεται από τη συγκεκριμένη δίοδο (ΙΕΑ, 2023). Λόγω της κρισιμότητας του ρόλου του, το Στενό του Ορμούζ τοποθετείται συχνά στο επίκεντρο των συζητήσεων περί ενεργειακής ασφάλειας και παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας. Σε περιόδους περιφερειακής και όχι μόνο αστάθειας, οι απειλές για το “κλείσιμο” της διόδου, φέρνουν διαρκώς στο προσκήνιο το θεμελιώδες ερώτημα: Έχει αναπτύξει η διεθνής αγορά πετρελαίου επαρκή ανθεκτικότητα έναντι των γεωπολιτικών κινδύνων ή εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από ευθραυστότητα;, όπως υπογραμμίζεται σε σημαντικό τμήμα της ακαδημαϊκής βιβλιογραφίας (Hamliton, 2009 & Kilan, 2009).

Η στρατηγική και γεωοικονομική σημασία της περιοχής

Το στενό, με πλάτος έως και 21 ναυτικά μίλια στο στενότερο σημείο του, αποτελεί την κύρια “αρτηρία” πετρελαϊκών εξαγωγών των μελών του ΟΠΕΚ στον Περσικό Κόλπο, όπως το Ιράν, το Ιράκ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ κλπ.. Η ημερήσια διέλευση αργού πετρελαίου και συμπυκνωμάτων κυμαίνεται στα περίπου 18-20 εκατομμύρια βαρέλια, γεγονός που καθιστά το πέρασμα ένα από τα πιο “κομβικά σημεία” για κάθε σενάριο ενεργειακής κρίσης. (OPEC, 2022)

Η εξάρτηση από το Στενό του Ορμούζ εμφανίζει έντονη ασύμμετρη κατανομή. Η Ασία παρουσιάζεται ως εκτεθειμένη ήπειρος, συγκεκριμένα η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας εισάγει σχεδόν το 40% των αναγκών της σε πετρέλαιο μέσω του Στενού, ενώ παρόμοια εξάρτηση παρουσιάζουν και άλλες χώρες-καταναλώτριες όπως η Ινδία, η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα (ΙΕΑ, 2022). Η Ευρωπαϊκή Ένωση παρά την ενεργειακή της διαφοροποίηση και έχοντας µειώσει την εξάρτησή της από το πετρέλαιο του Κόλπου, παραµένει έµµεσα επηρεαζόµενη σε περίπτωση αναταραχής. Αυτό συμβαίνει, γιατί σημαντικό μέρος των ευρωπαϊκών εισαγωγών σε LNG και πετρέλαιο διέρχεται τον Περσικό Κόλπο, γεγονός που καθιστά την ευρωπαϊκή οικονομία ευάλωτη σε “υπερθέρμανση” των τιμών (ΕΛΙΑΜΕΠ, 2020).Η ελληνική και διεθνής βιβλιογραφία για τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης τοποθετεί το Στενό του Ορμούζ, μαζί με το Σουέζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, στον ενεργειακό άξονα, ο οποίος λειτουργεί ως ζωτικός σύνδεσμος μεταξύ της Μέσης Ανατολής, της Ευρώπης και της Ασίας, διαμορφώνοντας τις παγκόσμιες γεωπολιτικές και γεωοικονομικές ισορροπίες (ΚΕΔΙΣΑ, 2025).

Οικονομικές επιπτώσεις της αστάθειας

Η γεωπολιτική αβεβαιότητα στο Στενό του Ορμούζ μεταφράζεται σχεδόν άμεσα σε αστάθεια και πίεση, που αντικατοπτρίζεται σε άνοδο των τιμών πετρελαίου διεθνώς. Οι επιπτώσεις των πετρελαϊκών σοκ υπερβαίνουν την άμεση αγορά ενέργειας και επηρεάζουν τη συνολική μακροοικονομική σταθερότητα. Μελέτες του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, έχουν υποδείξει ότι μια αύξηση της τάξεως του 10% στην τιμή του πετρελαίου μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση του παγκόσμιου πληθωρισμού κατά περίπου 0,4 ποσοστιαίες μονάδες και σε μείωση της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης κατά 0,2 μονάδες (IMF, 2022).

Αυτή η παρατήρηση συμβαδίζει με τη διεθνή οικονομική βιβλιογραφία, καθώς:

• Η άνοδος των τιμών ενέργειας λειτουργεί ως σοκ κόστους παραγωγής (τα λεγόμενα cost-push shocks), οδηγώντας σε αύξηση των τιμών στα τελικά προϊόντα και υπηρεσίες (Hamliton, 2009).

• Το αυξημένο ενεργειακό κόστος μειώνει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών αλλά και τη ρευστότητα των επιχειρήσεων οδηγώντας στον περιορισμό της συνολικής κατανάλωσης και των περαιτέρω επενδυτικών δραστηριοτήτων (Baumeister & Kilian, 2016).

Στην περίπτωση της ελληνικής οικονομίας μπορεί να μην υπάρχει άμεση εξάρτηση από το Στενό, ωστόσο η άνοδος στις τιμές του πετρελαίου έχει παγκόσμια σημαντικές δευτερογενείς επιπτώσεις. Το αυξημένο ενεργειακό κόστος επηρεάζει τον πληθωρισμό και ταυτόχρονα τις εγχώριες τιμές, τη βιοτεχνική παραγωγή αλλά και τον τομέα των μεταφορών (World Energy News, 2025).

Μηχανισμοί ανθεκτικότητας της παγκόσμιας αγοράς

Η διεθνής αγορά πετρελαίου, ως άμυνα στη διαρκή γεωπολιτική αστάθεια, έχει αναπτύξει ορισμένους δομικούς και λειτουργικούς μηχανισμούς, κάνοντάς την πιο ανθεκτική και ικανή να αντιμετωπίσει προσωρινά σοκ:

1. Στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου (Strategic Petroleum Reserves, SPRs): Οι χώρες μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΙΕΑ) υποχρεούνται να διατηρούν στρατηγικά πετρελαϊκά αποθέματα, ικανά να καλύψουν 90 ημέρες των καθαρών τους εισαγωγών. Αυτό γίνεται με σκοπό, να λειτουργήσουν ως “μαξιλάρι” (buffer stock) έναντι πιθανών διακοπών προσφοράς (ΙΕΑ, 2013).

2. Εναλλακτικές διαδρομές μεταφοράς: Ορισμένες χώρες του Κόλπου έχουν επενδύσει σε χερσαίες μεθόδους μεταφοράς, παρακάμπτοντας το Στενό του Ορμούζ. Παράδειγμα αυτής της πρακτικής αποτελεί ο αγωγός East-West Pipeline της Σαουδικής Αραβίας (Petroline). Η περιορισμένη δυναμικότητα, όμως, αυτού και άλλων αγωγών (όπως EastMed ή TurkStream), καθιστά αδύνατη την αντικατάσταση του όγκου που διακινείται μέσω θαλάσσης (Smith, 2009).

3. Προσαρμογή ναυτιλιακών και ασφαλιστικών αγορών: Οι ναυτιλιακές και ασφαλιστικές αγορές αντιδρούν άμεσα στην κλιμάκωση της έντασης. Η αύξηση των ασφάλιστρων πολέμου και η αυξημένη παρουσία πολυεθνικών ναυτικών δυνάμεων στην περιοχή συνιστούν μηχανισμούς αυτορρύθμισης. Αυτές οι πρακτικές, αν και αυξάνουν το κόστος μεταφοράς, διασφαλίζουν τη συνέχιση των ροών. (Ημερήσια, 2025)

Μακροοικονομική μοντελοποίηση των πετρελαϊκών σοκ

Η οικονομετρική έρευνα έχει αναπτύξει προηγμένα πρότυπα για την ποσοτικοποίηση και την ερμηνεία των επιπτώσεων των γεωπολιτικών κρίσεων στην τιμή του πετρελαίου και στη μακροοικονομία:

1. Δομικά αυτοπαλινδρομικά διανυσματικά υποδείγματα (SVAR): Τα Structural Vector Autoregression Models (SVAR) αποτελούν το βασικό εργαλείο ανάλυσης, επιτρέποντας στους ερευνητές τη διάκριση ανάμεσα σε διαφορετικές πηγές σοκ:

• Σοκ προσφοράς: σε περιόδους γεωπολιτικών διαταραχών ή φυσικών καταστροφών (π.χ. διακοπή εξαγωγών).

• Σοκ ζήτησης: σχετίζονται με την παγκόσμια οικονομική δραστηριότητα.

• Κερδοσκοπικά σοκ ζήτησης: τα οποία οφείλονται στη μεταβολή αποθεμάτων και στην προσδοκία μελλοντικών διακοπών (Kilian, 2009).

2. Παγκόσμια Αυτοπαλινδρομικά Διανυσματικά Υποδείγματα (GVAR): Τα Global Vector Autoregression Models εξετάζουν τη διασυνοριακή μετάδοση των σοκ, στη βάση του διεθνούς εμπορίου, των χρηματοοικονομικών συνδέσεων και των ενεργειακών εξαρτήσεων μεταξύ διαφορετικών χωρών και περιοχών. Χρησιμοποιούνται επίσης για την κατάλληλη αξιολόγηση ενός σοβαρού επεισοδίου στο Στενό του Ορμούζ. Τέλος, επιτρέπουν την εκτίμηση της διάχυσης των οικονομικών επιπτώσεων και επιδράσεων στις αγορές της Ασίας, της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών. (Kilian & Murphy, 2014)

3. Δυναμικά Στοχαστικά Υποδείγματα Γενικής Ισορροπίας (DSGE): Τα Dynamic Stochastic General Equilibrium Models ενσωματώνουν τις ενδογενείς αντιδράσεις βασικών οικονομικών παραγόντων (νοικοκυριών, επιχειρήσεων) σε ενεργειακά σοκ. Επιπλέον, χρησιμοποιούνται από κεντρικές τράπεζες για την ακριβή μελέτη μηχανισμών μετάδοσης των πετρελαϊκών επιδράσεων στον πληθωρισμό, το Α.Ε.Π. και την ανεργία (Baumeister & Kilian, 2016).

Συμπεράσματα

Το Στενό του Ορμούζ, ως η πιο κρίσιμη δίοδος για τη διακίνηση του παγκόσμιου πετρελαίου, παραμένει ένας πυρήνας αυξημένου γεωπολιτικού κινδύνου. Αναμφίβολη είναι η σημασία του, με τις διαταραχές να επηρεάζουν άμεσα τις διεθνείς τιμές, τον πληθωρισμό και τη μακροοικονομική ανάπτυξη συνολικά, όπως αποδεικνύεται από τη διεθνή (Kilian, 2009) και την ελληνική βιβλιογραφία (ΚΕΔΙΣΑ, 2025).

Αν και η παγκόσμια αγορά έχει αναπτύξει αξιοσημείωτους μηχανισμούς ανθεκτικότητας (όπως τα στρατηγικά αποθέματα και οι τεχνικές προσαρμογής του ναυτιλιακού κλάδου), η απουσία πλήρως λειτουργικών εναλλακτικών οδών και η αδυναμία των υπαρχόντων αγωγών να καλύψουν τον όγκο θαλάσσιας ροής υποδηλώνουν ότι η αγορά εξακολουθεί να είναι ευάλωτη σε τυχόν γεωπολιτικές εντάσεις.

Τέλος, η μείωση της μακροοικονομικής αβεβαιότητας που συνδέεται με τις κρίσεις στον Περσικό Κόλπο απαιτεί:

• Την επιπλέον διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας

• Την ενίσχυση των στρατηγικών αποθεμάτων

• Την προώθηση της ενεργειακής μετάβασης σε λιγότερο εξαρτώμενες από υδρογονάνθρακες πηγές.

Μόνο μέσω παρόμοιων δομικών αλλαγών μπορεί να επιτευχθεί μια πραγματικά ανθεκτική παγκόσμια ενεργειακή αγορά.

Βιβλιογραφία

Baumeister, C. & Kilian, L. (2016) Forty years of oil price fluctuations: Facts, explanations, and implications. Journal of Economic Perspectives, 30(1), pp. 139-160.

Hamilton, J.D. (2009) Causes and consequences of the oil shock of 2007–08. Brookings Papers on Economic Activity, 1, pp. 215–261.

IEA (International Energy Agency) (2022–2023) Oil Market Reports. Paris: IEA Publications.

IMF (International Monetary Fund) (2022) World Economic Outlook: War Sets Back the Global Recovery.

Washington, D.C.: IMF.

KEDISA (Κέντρο Διεθνών Στρατηγικών Αναλύσεων) (2025), Τα θαλάσσια σημεία συμφόρησης της Αραβικής Χερσονήσου. Αθήνα: ΚΕΔΙΣΑ

Kilian, L. (2009) Not all oil price shocks are alike: Disentangling demand and supply shocks in the crude oil market. American Economic Review, 99(3), pp. 1053–1069.

Kilian, L. & Murphy, D. (2014) The role of inventories and speculative trading in the global market for crude oil. Journal of Applied Economics, 29(3), pp. 457-458

OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) (2022) Annual Statistical Bulletin. Vienna: OPEC Secretariat.

Smith, J.L. (2009) World Oil: Market or Mayhem? Journal of Economic Perspectives, 23(3), pp. 145-164.

World Energy News (2025) Energean: Αύξηση 35% στην παραγωγή πετρελαίου το γ΄ τρίμηνο – Στα 1.290 δισ. δολ. τα έσοδα 9μηνου Διαθέσιμο στο: https://www.worldenergynews.gr/energeia/articles/577302/energean-ayksisi-35-stin-paragogi-petrelaiou-to-g-trimino-sta-1-290-dis-dol-ta-esoda-9minou (Τελευταία πρόσβαση: 27 Νοεμβρίου 2025)

ΕΛΙΑΜΕΠ (2020) Φάκελος Ιράν – Η επόμενη μέρα. Αθήνα: Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής

Ημερήσια (2025). Ναυτιλία: Διεθνής «τρικυμία» λόγω Ερυθράς, μειωμένης ζήτησης και γεωπολιτικού χάους. Διαθέσιμο στο: https://www.imerisia.gr/epiheiriseis/naytilia/112697_naytilia-diethnis-trikymia-logo-erythras-meiomenis-zitisis-kai (Τελευταία πρόσβαση: 26 Νοεμβρίου 2025)